Pomagamy zrozumieć, czym są głoski i czym różnią się od liter? W zrozumieniu tematu pomogą proste przykłady i ćwiczenia. Trening tzw. głoskowania, czyli dzielenia słowa na głoski, ma duże znaczenie dla nauki czytania. Głoskowanie polega bowiem na ćwiczeniu słuchu fonematycznego. Spis treści: Co to są głoski? Głoski a litery Głoski: przykłady ćwiczeń Co to są głoski? Głoski to najmniejsze, niepodzielne dźwięki mowy. Najprościej można powiedzieć, że głoska jest dźwiękiem, a litera zapisem graficznym. Głoska od litery różni się tym, że głoskę słyszymy i wymawiamy, a literę widzimy i zapisujemy. Znaczna część głosek w języku polskim to spółgłoski, jest też 8 samogłosek: a, e, i, u, y, ą, ę (reszta to spółgłoski). Przykłady głosek Przykładowy podział na głoski warto zacząć od krótkich słów, np. dom: d – o – m (3 głoski: d, o, m) miś: m – i – ś (3 głoski: m, i, ś) kot: k – o – t (3 głoski: k, o, t) mama: m – a – m – a (4 głoski: m, a, m, a) kotek: k – o – t – e – k (5 głosek: k, o, t, e, k) Kiedy widzimy, że podział na głoski idzie dziecku coraz lepiej, można sięgać po coraz trudniejsze przykłady. Na przykład takie, w których liczba głosek wcale nie będzie równa liczbie liter. Zanim przejdziemy do omówienia tych trudniejszych przykładów, sprawdźmy czym różnią się od głoski od liter. Podział głosek wynika z tego, jak podczas ich wymawiania układają się narządy mowy. Wyróżnia się: głoski dźwięczne – to takie, przy których artykulacji czujemy drgania na wysokości krtani; głoski dźwięczne to wszystkie samogłoski oraz b, d, dz, dż, g, j, l, ł, m, n, ń, r, w/v, z, ż/rz, ź; głoski bezdźwięczne – artykulacja ich nie wywołuje drgań (p, f, t, c, ć, s, ś, cz, sz, ś, k, ch/h); głoski twarde – to takie, które podczas artykulacji nie wywołują unoszenia języka, pozostaje on na dnie jamy ustnej; znaczna większość polskich głosek jest twarda; głoski miękkie – artykułując je, środkowa część języka unosi się w kierunku podniebienia twardego; głoski miękkie to: ć, dź, ś, ź, ń, oraz j; głoski ustne – to takie, przy których wymawianiu języczek podniebienny jest podniesiony i umożliwia swobodny przepływ powietrza do jamy ustnej; większość głosek w języku polskim to głoski ustne; głoski nosowe – przy ich wymawianiu języczek podniebienny jest opuszczony i tylko część powietrza wpływa do jamy ustnej, a część do jamy nosowej; głoski nosowe to: ą, ę, m, mi, n oraz ni. Głoski a litery Najprościej można powiedzieć, że głoska jest dźwiękiem, a litera zapisem graficznym. Głoska od litery różni się tym, że głoskę słyszymy i wymawiamy, a literę widzimy i zapisujemy. Bywa, że głoska odpowiada literze, np. w wyrazie „moneta” – jest 6 głosek i 6 liter. Czasami jednak jedna głoska zapisywana jest za pomocą dwóch liter, czyli jest tzw. dwuznakiem. Np. w wyrazie „deszcz” mamy 4 głoski („d”, „e”, „sz”, „cz”), ale liter jest 6. W tym wyrazie znajdują się dwie głoski, które są dwuznakami. Wszystkie dwuznaki w języku polskim to: „sz”, „rz”, „cz”, „dż”, „dź” oraz „ch”. Przykłady wyrazów, w których liczba głosek jest inna niż liczba sylab: dach: d – a – ch (3 głoski: d, a, ch; 4 litery: d, a, c, h) szum: sz – u – m (3 głoski: sz, u, m; 4 litery: s, z, u, m) rzeczka: rz – e – cz – k – a (5 głosek: rz, e, cz, k, a; 7 liter: r, z, e, c, z, k, a) czapeczka: cz – a – p – e – cz – k – a (7 głosek: cz, a, p, e, cz, k, a; 9 liter: c, z, a, p, e, c, z, k, a) Kłopot z podziałem na głoski mogą sprawiać wyrazy, które zawierają głoskę „i”. Zależy bowiem kiedy występuje „i” oraz jaką funkcję pełni w danym wyrazie. Jeśli „i” występuje pomiędzy spółgłoskami i zmiękcza poprzedzającą ją spółgłoskę ale słychać ją wyraźnie – traktujemy ją jako spółgłoskę. W poniższych przykładach w’, b’, p’ – oznaczają zmiękczone głoski): wigwam: w’ – i – g – w – a – m (6 głosek: w’, i, g, w, a, m; 6 liter: w, i, g, w, a, m) bilet: b’ – i – l – e – t (5 głosek: b, i, l, e, t; 6 liter: b, i, l, e, t) wizyta: w’ – i – z – y – t – a (6 głosek: w, i, z, y, t, a; 6 liter: w, i, z, y, t, a) pingwin: p’ – i – n – g – w – i – n (7 głosek: p, i, n, g, w, i, n; 7 liter: p, i, n, g, w, i, n) Może być jednak tak, że „i” nie jest samodzielną głoską, ponieważ występuje między spółgłoska a samogłoską i jej rola polega na zmiękczaniu spółgłoski, np. biega: b’ – e – g – a (4 głoski: b’, e, g, a; 5 liter: b, i, e, g, a) sięga: s’ – ę – g – a (4 głoski: s’, ę, g, a; 5 liter: s, i, ę, g, a) tysiąc: t – y – s’ – ą – c (5 głosek: t, y, s’, ą, c; 6 liter: t, y, s, i, ą, c) miesiąc: m’ – e – s’ – ą – c (5 głosek: m’, e, s’, ą, c’; 7 liter: m, i, e, s, i, ą, c) Bodaj najtrudniejsze przykłady wyrazów do podziału na głoski to takie, wśród których występują zarówno dwuznaki, jak i „i” niebędącę samodzielną głoską, np.: dźwięk: dź – w’ – ę – k (4 głoski: dź, w’, ę, k; 6 liter: d, ź, w, i, ę, k) wierzgać: w’ – e – rz – g – a – ć (6 głosek: w’, e, rz, g, a, ć; 8 liter: w, i, e, r, z , g, a, ć) dźganie: dź – g – a – n’ – e (5 głosek: dź, g, a n’, e; 7 liter: d, ź, g, a, n, i, e) pieczenie: p’ – e – cz – e – n’ – e (6 głosek: p’, e, cz, e, n’, e; 9 liter: p, i, e, c, z, e, n, i, e) Głoski: przykłady ćwiczeń Im więcej czasu poświęcimy na trening utrwalenia tego, co to są głoski – tym mniej problemów sprawiać będzie podział na głoski i litery. By ćwiczyć słuch fonematyczny dziecka – warto jak najczęściej bawić się w dzielenie wyrazów nie tylko na głoski i litery, ale też na sylaby. Wbrew pozorom – dobrze, gdy dzielenie na sylaby utrwalają sobie nie tylko dzieci w wieku przedszkolnym, ale i starsi uczniowie. Ćwiczenie 1. Podziel na sylaby wyrazy: dom, kot, brat, płot, grzmot, świst mama, lalka, domek, ciastko, sernik mamusia, laleczka, ciasteczko, gałązka Ćwiczenie 2. Przeliteruj dziecku wybrane słowo i niech maluch zgadnie co to za wyraz, np.: M – a – m – a (mama) P – i – e – s – e – k (piesek) Sz – a – r – l – o – t – k – a (szarlotka) Ćwiczenie 3. Podziel słowo na głoski a dziecko niech zgadnie co to za wyraz Cz – a – s (czas) M’ – a – s – t – o (miasto) P’ – e – r – n – i – cz – e – k (pierniczek) Ćwiczenie 4. Podaj 3 wyrazy jednosylabowe i sprawdź ile mają głosek a ile liter, np. most: m – o – s – t (4 głoski i 4 litery: m, o, s, t) płot: p – ł – o – t (4 głoski i 4 litery: p, ł, o, t) koń: k – o – ń (3 głoski i 3 litery: k, o, ń) kosz: k – o – sz (3 głoski i 4 litery: k, o, s, z) szok: sz – o – k (3 głoski i 4 litery: s, z, o, k) szczur: sz – cz – u – r (4 głoski i 6 liter: s, z, c, z, u, r) Ćwiczenie 5. Podaj 3 wyrazy 2-sylabowe i sprawdź ile mają głosek a ile liter, np. tut – aj: t – u – t – a – j (5 głosek, 5 liter) pie – sek: p’ – e – s – e – k (5 głosek, 6 liter) śnie – żek: ś – n’ – e – ż – e – k (6 głosek, 7 liter) pier – nik: p’ – e – r – n – i – k (6 głosek, 7 liter) gwiazdka: g – w’ – a – z – d – k – a (7 głosek, 8 liter) Ćwiczenie 6. Wymyśl po jednym wyrazie jedno-, dwu- i trzysylabowym, a następnie podziel je na głoski i litery, np. Dom: d – o – m (3 głoski, 3 litery: d, o, m) Do – mek: d – o – m – e – k (5 głosek, 5 liter: d, o, m, e, k) Do – me – czek: d – o – m – e – cz – e – k (7 głosek, 8 liter: d, o, m, e, c, z, e, k) Ćwiczenie 7. Podzielcie na sylaby, głoski i litery imiona osób z waszej rodziny lub z grona przyjaciół. Po serii tego typu ćwiczeń szukajcie własnych przykładów słów, których liczby sylab, liter i głosek różnią się od siebie. Zobacz także: Słuch fonematyczny: co to jest, jak go rozwijać? Nauka czytania metodą ślizgania: wstęp do płynnego czytania Wady wymowy u dziecka: skąd się biorą, czy to wina rodziców?